Γράφει ο Δημήτρης Αλαμπάνος
Το νέο σχέδιο νόμου του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας για τον «εκσυγχρονισμό» των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας παρουσιάζεται ως ένα ακόμη βήμα προς τη βιώσιμη ανάπτυξη. Πίσω όμως από τη διατύπωση και τις διακηρύξεις, διαμορφώνεται ένα διαφορετικό τοπίο, κυριολεκτικά και μεταφορικά.
Παρά τις μεγαλοστομίες των κυβερνητικών στελεχών, αυτό το σχέδιο νόμου δεν έχει καμία σχέση με εκσυγχρονισμό. Μοιάζει περισσότερο με μια εκκαθάριση της υπαίθρου που παράγει ευκαιρίες για συγκεκριμένους μεγαλοεπενδυτές. Μια σταδιακή μεταβολή του χώρου που επηρεάζει δάση, τοπία και ανθρώπους.
Στο πλαίσιο της πράσινης μετάβασης, θεσπίζονται ειδικές ζώνες, όπου τα έργα ΑΠΕ (Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας) προχωρούν με ταχύτερες διαδικασίες και πιο περιορισμένους περιβαλλοντικούς ελέγχους. Αυτό σημαίνει ότι σε ορισμένες περιοχές μειώνονται οι προϋποθέσεις προστασίας που ίσχυαν μέχρι σήμερα. Παράλληλα, για καμένες εκτάσεις στις οποίες έχει ήδη δοθεί άδεια επέμβασης, δίνεται η δυνατότητα να μην προχωρήσει η αναδάσωση και να αξιοποιηθούν για άλλες χρήσεις, όπως ενεργειακά έργα. Έτσι, μια καμένη δασική έκταση, όχι μόνο δε θα αποκατασταθεί, αλλά θα αλλάξει οριστικά χρήση.
Την ίδια στιγμή, ακόμα και προστατευόμενες περιοχές όπως το δίκτυο Natura 2000, αρχίζουν να ανοίγουν για δόμηση σιγά – σιγά, μέχρι τελικά, αυτό να γίνει κανονικότητα. Όλο πιο γρήγορα και πιο εύκολα, χωρίς να υπολογίζεται ότι υπάρχουν άνθρωποι που ζουν εκεί.
Και κάπως έτσι, αλλάζει ριζικά η ύπαιθρος, χωρίς καν να ερωτηθούν οι κάτοικοί της. Τα βουνά γεμίζουν με μηχανές, η γη δεσμεύεται, και όσοι απέμειναν στα χωριά, μην έχοντας άλλη επιλογή, πρέπει να τα εγκαταλείψουν. Αυτό που διαμορφώνεται τελικά, δεν αφορά μόνο το περιβάλλον. Γίνεται μια ανακατανομή γης και πόρων, με τις τοπικές κοινωνίες να περιθωριοποιούνται και τα μεγάλα επενδυτικά σχήματα να ενισχύονται στο όνομα της «πράσινης» ανάπτυξης.
Στο τέλος, θα έχουμε πετύχει το εξής παράδοξο: να μιλάμε για προστασία του κλίματος, ενώ θα έχουμε καταστρέψει τα ίδια τα τοπία που κρατούσαν αυτή τη χώρα ζωντανή. Δάση που δε θα ξαναγίνουν δάση. Χωριά που δε θα ξαναγεμίσουν. Και μια «ανάπτυξη» που θα μοιάζει περισσότερο με καταστροφή.
Μήπως όμως, τελικά, αυτή η πορεία δεν είναι μονόδρομος; Είναι πράγματι αναπόφευκτο η ενεργειακή μετάβαση να συγκρούεται με τη φύση και την κοινωνία ή πρόκειται απλώς για μια επιλογή ανάμεσα σε πολλές άλλες;
Και αν υπάρχει εναλλακτική επιλογή, ποια θα μπορούσε να είναι; Ένας διαφορετικός δρόμος που δεν αντιμετωπίζει την ενέργεια ως πεδίο εκμετάλλευσης, αλλά ως κοινωνικό αγαθό. Που δεν βλέπει την ύπαιθρο ως χώρο εγκατάστασης έργων, αλλά ως έναν ζωντανό οργανισμό, άρρηκτα δεμένο με τους ανθρώπους του.
Σε αυτή τη λογική, η πράσινη μετάβαση δεν μπορεί να σημαίνει απλώς περισσότερα έργα, γρηγορότερες άδειες και μεγαλύτερες επενδύσεις. Πρέπει να σημαίνει καλύτερη τεχνολογία, ουσιαστική προστασία και πραγματικό σεβασμό στο περιβάλλον. Τεχνολογίες υψηλών προδιαγραφών, με πλήρη ασφάλεια και ελάχιστο αποτύπωμα, που δε θα καταστρέφουν για να παράγουν, αλλά θα συνυπάρχουν με τη φύση.
Υπάρχουν ήδη τεχνοτροπίες που δείχνουν προς αυτή την κατεύθυνση. Η αξιοποίηση της ηλιακής ενέργειας για την παραγωγή υδρογόνου μέσω ηλεκτρόλυσης, αλλά και η γενικότερη στροφή προς ενεργειακά μοντέλα που δεν εξαντλούν τους φυσικούς πόρους, αλλά τους σέβονται. Μια διαφορετική αντίληψη για την ενέργεια, που δεν εξαρτάται από την υπερσυγκέντρωση ισχύος και κεφαλαίου, αλλά ανοίγει τον δρόμο για πιο αποκεντρωμένες και δίκαιες λύσεις.
Σε αυτή τη βάση, η ενέργεια παύει να είναι εργαλείο κερδοσκοπίας. Δεν αποτελεί μέσο πλουτισμού για λίγους, αλλά θεμελιώδες δικαίωμα για όλους. Παρέχεται με όρους που ανταποκρίνονται στις πραγματικές ανάγκες της κοινωνίας, χωρίς να επιβαρύνει δυσανάλογα τους πολίτες και χωρίς να υποθηκεύει το περιβάλλον για τις επόμενες γενιές.
Αυτές οι αρχές δεν είναι θεωρητικές. Αποτυπώνονται στις προγραμματικές θέσεις της Ελλήνων Συνέλευσις. Προσεγγίζουν την ενέργεια και το περιβάλλον, όχι ως αγορές προς εκμετάλλευση, αλλά ως θεμελιώδεις πυλώνες μιας κοινωνίας με ισορροπία και δικαιοσύνη.
Το ερώτημα δεν είναι αν χρειαζόμαστε πράσινη μετάβαση. Αυτό πρέπει να θεωρείται δεδομένο. Το ερώτημα είναι πώς ακριβώς εννοούμε τη μετάβαση αυτή. Μια μετάβαση που θα μετατρέπει τα δάση σε εργοτάξια και την ύπαιθρο σε βιομηχανική ζώνη; Ή μια μετάβαση που θα σέβεται τον τόπο, θα ενισχύει τις τοπικές κοινωνίες και θα αντιμετωπίζει την ενέργεια ως κοινό αγαθό;
Γιατί, σε τελική ανάλυση, η πραγματική πρόοδος δεν μετριέται μόνο σε μεγαβάτ⸱ μετριέται κυρίως σε τοπία που διατηρούνται, σε κοινότητες που αντέχουν και σε έναν τόπο που παραμένει ζωντανός.