Γράφει ο εκπαιδευτικός Δημήτρης Αλαμπάνος
Διαβάζοντας πρόσφατα στην Καθημερινή το άρθρο του Γερμανού πρέσβη Αντρέα Κιντλ για την αξία των Αρχαίων Ελληνικών, ένιωσα την ανάγκη να σταθώ κι εγώ πάνω σε αυτό το θέμα. Με άγγιξε ο τρόπος που μίλησε για τη γλώσσα μας, όχι σαν κάτι μουσειακό και μακρινό, αλλά σαν μια ζωντανή γέφυρα που μας συνδέει με τον ευρωπαϊκό πολιτισμό, την παγκόσμια Ιστορία και τελικά με τον ίδιο μας τον εαυτό.
Με λόγο καθαρό και επιχειρήματα που ξεπερνούν τα στενά ακαδημαϊκά όρια, υποστήριξε ότι η ενασχόληση με την αρχαία ελληνική γλώσσα δεν είναι μια στείρα άσκηση γραμματικής και συντακτικού, αλλά ένας δρόμος προς την κατανόηση της Ιστορίας, των θεσμών, ακόμη και του ίδιου του τρόπου με τον οποίο σκεφτόμαστε και δρούμε ως Ευρωπαίοι.
Η παρέμβασή του ξαναφέρνει στην επιφάνεια ένα παλιό αλλά πάντα επίκαιρο ερώτημα: «Ποια είναι η θέση των Αρχαίων Ελληνικών στην εκπαίδευση – και ιδίως στη δική μας, την ελληνική – του 21ου αιώνα;» Κι ακόμη πιο πέρα, ποιο είναι το πραγματικό νόημα της σχέσης μας με την κλασική παιδεία σε έναν κόσμο που τρέχει με τεχνολογικές ταχύτητες; Μπορούν αυτά τα δύο να συνυπάρξουν δημιουργικά ή μήπως είναι τελικά ασυμβίβαστα;
Η Αρχαία Ελληνική γλώσσα δεν είναι «νεκρή». Αν ήταν, τότε νεκρές θα ήταν κι οι λέξεις που χρησιμοποιούμε καθημερινά χωρίς καν να το συνειδητοποιούμε· λέξεις όπως δημοκρατία, ελευθερία, αλήθεια, δίκαιο, φιλοσοφία, θέατρο, αρμονία, μουσική, ιδέα. Όλες αυτές οι έννοιες δεν ανήκουν σε ένα σκονισμένο παρελθόν, αλλά αποτελούν τον σκελετό του ίδιου του σύγχρονου πολιτισμού μας.
Μια «νεκρή» γλώσσα δεν μπορεί να γεννά συνεχώς καινούργιες λέξεις για την επιστήμη, την τεχνολογία, την ιατρική, την πολιτική. Όμως, η ελληνική γλώσσα, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, τροφοδοτεί την ανθρωπότητα με νέους όρους: τηλεσκόπιο, μικρόβιο, αστρονομία, ηλεκτρισμός, γεωλογία, βιολογία. Χιλιάδες διεθνείς λέξεις είναι ζωντανά παιδιά της!
Η ελληνική γλώσσα είναι ένας αδιάκοπος ποταμός που κυλάει από τον Όμηρο, κύλησε μέσα από τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη και φτάνει ως εμάς σήμερα. Δε σταμάτησε ποτέ να ρέει. Και κάθε ροή που δε σταματά, είναι ζωή.
Γι’ αυτό κι ο χαρακτηρισμός «νεκρή γλώσσα» είναι μια πλάνη. Η Αρχαία Ελληνική είναι αθάνατη, γιατί κουβαλά όχι μόνο λέξεις αλλά αξίες, αρχές, φιλοσοφία· κουβαλά τον ίδιο τον τρόπο που σκεφτόμαστε και εκφραζόμαστε ως άνθρωποι και ως πολίτες. Αν σταματήσουμε να την αναγνωρίζουμε, τότε όντως πεθαίνουμε, εμείς οι ίδιοι είμαστε «νεκροί», όχι η γλώσσα.
Σκεφτείτε: «νους υγιής, εν σώματι υγιεί», «ευ ζην», «ευ αγωνίζεσθαι», «σωφροσύνη», «άναυδος», «οξυδερκής»… λέξεις και φράσεις που δεν είναι μουσειακά απολιθώματα, αλλά ζωντανά κύτταρα της καθημερινής μας γλώσσας. Κουβαλούν νοήματα, αξίες κι αρχές, τρόπους σκέψης. Ο πλούτος της αρχαίας ελληνικής δεν αποτυπώνεται μόνο στα νέα ελληνικά, αλλά και σε τόσες ξένες γλώσσες, όπου έχουν περάσει έννοιες και αξίες που γέννησαν πολιτισμούς.
Η Αρχαία Ελληνική δεν αποτελείται από ένα απλό λεξιλόγιο. Δεν είναι μια λίστα από λέξεις που καταγράφηκαν σε παπύρους ή λεξικά. Είναι ολόκληρος τρόπος σκέψης, είναι φιλοσοφία, είναι αξίες και νοήματα που ξεπερνούν τα στενά όρια της γλώσσας. Κάθε λέξη της δεν περιγράφει απλώς ένα αντικείμενο ή μια πράξη, αλλά φέρει μέσα της έναν ολόκληρο κόσμο ιδεών. Όταν λες «αλήθεια», δεν μιλάς για κάτι τυπικό· μιλάς για την αποκάλυψη του ίδιου του Είναι.
Όταν λες «δημοκρατία», δεν περιγράφεις έναν θεσμό, αλλά την ίδια τη συμμετοχή του ανθρώπου στον κοινό βίο. Η Αρχαία Ελληνική είναι ο ζωντανός οργανισμός που γέννησε την επιστήμη, τη φιλοσοφία, την τέχνη, την πολιτική· και συνεχίζει ακόμη να γεννά νέες λέξεις, νέες έννοιες και νέες μορφές πολιτισμού. Γι’ αυτό και δεν μπορεί να χαρακτηριστεί «νεκρή». Είναι αθάνατη, γιατί μέσα της κουβαλά τον ίδιο τον τρόπο που ο άνθρωπος αναζητά, σκέφτεται και δημιουργεί.
Είναι η αποτύπωση του συνόλου των ανθρωπίνων αξιών κι αρχών. Αξίες κι Αρχές όπως η Ελευθερία, η Αλήθεια, το Δίκαιο, η Αρετή, η Φρόνηση, η Ευδαιμονία, η Σωφροσύνη, η Αιδώς… Είναι έννοιες πάνω στις οποίες στηρίχθηκε ολόκληρος ο δυτικός πολιτισμός – κι όχι μόνο. Κι όμως, σήμερα τις έχουμε αλλοιώσει. Γι’ αυτό βλέπουμε κοινωνίες να σαπίζουν, ιδεολογίες να διχάζουν, θρησκείες να στρέφουν τον άνθρωπο ενάντια στον άνθρωπο.
Ίσως το λάθος να ξεκινά από εκεί: από το ότι θεωρήσαμε την αρχαία ελληνική γλώσσα νεκρή. Στην πραγματικότητα όμως, αρχαίο δε σημαίνει παλιό και άχρηστο. Σημαίνει ρίζα, αφετηρία. Από το άλφα μέχρι το ωμέγα, η ίδια η γραφή, μας φανερώνει ότι το τέλος δεν είναι παύση, αλλά ολοκλήρωση και νέα αρχή. Ένας αέναος δημιουργικός κύκλος.
Αυτό είναι το πραγματικό μήνυμα της γλώσσας μας: να δούμε την αρχή μας, να αντικρίσουμε το μέγα πρέπον – αυτό που πρέπει να γίνει μεγάλο και να μεγαλουργήσει. Ο άνθρωπος μπορεί να ανέλθει μόνο όταν αναγνωρίσει τον δημιουργικό του εαυτό και πάρει θέση για την αλήθεια και το δίκαιο. Γιατί η γλώσσα δεν είναι μόνο εργαλείο επικοινωνίας. Στην πραγματικότητα είναι ο ίδιος μας ο εαυτός, ο δρόμος που μας φωτίζει και μας οδηγεί προς την αθανασία.
Δεν μπορώ παρά να κλείσω την τοποθέτησή μου με την τελευταία φράση – παραίνεση του Γερμανού πρέσβη στο άρθρο του: «Μάθετε Αρχαία Ελληνικά!»
Γιατί πραγματικά, σε έναν κόσμο που διψάει για νόημα, δεν υπάρχει καλύτερη συμβουλή από αυτή.