Γράφει ο εκπαιδευτικός Δημήτρης Αλαμπάνος
Τα τελευταία χρόνια, κάθε φορά που προκύπτει μια έκτακτη συνθήκη, το ελληνικό σχολείο φαίνεται να ακολουθεί την ίδια διαδρομή. Αντί να αναζητούνται ουσιαστικές και μόνιμες λύσεις, ενεργοποιείται σχεδόν αυτόματα η τηλεκπαίδευση, ως η μοναδική απάντηση. Βροχή, χιόνι, κακοκαιρία, προβλήματα στις σχολικές υποδομές ή διοικητικές δυσλειτουργίες, αντιμετωπίζονται με τον ίδιο τρόπο. Από την περίοδο της πανδημίας και έπειτα, η εξ αποστάσεως διδασκαλία επανέρχεται διαρκώς στη ζωή μαθητών και εκπαιδευτικών, ιδιαίτερα όταν οι καιρικές συνθήκες δυσκολεύουν τη λειτουργία των σχολείων.
Παιδεία όμως, δεν είναι απλώς η μετάδοση στείρων γνώσεων. Είναι η συνολική καλλιέργεια του ανθρώπου. Διαμορφώνεται όχι μόνο μέσα από τα σχολικά εγχειρίδια, αλλά και μέσα από την οικογένεια, τις κοινωνικές συναναστροφές, τον πολιτισμό και το περιβάλλον μέσα στο οποίο μεγαλώνει ένα παιδί. Το σχολείο αποτελεί έναν κομβικό χώρο αυτής της διαδικασίας, ακριβώς επειδή δεν είναι μόνο χώρος μάθησης, αλλά χώρος ζωής και συναναστροφής.
Τα παιδιά στο σχολείο δεν μαθαίνουν μόνο Μαθηματικά, Γλώσσα ή Ιστορία. Μαθαίνουν πώς να συνυπάρχουν. Μαθαίνουν βασικούς κανόνες κοινωνικής συμπεριφοράς, καθώς αλληλεπιδρούν με συνομηλίκους, με μεγαλύτερους και με μικρότερους μαθητές, αλλά και με ενήλικες. Μαθαίνουν να προσαρμόζουν τη συμπεριφορά τους ανάλογα με την περίσταση. Και αυτή η δεξιότητα είναι απολύτως απαραίτητη για την ενήλικη ζωή. Παίζουν, τρέχουν, γυμνάζονται, καλλιεργούν τη φαντασία τους. Μέσα από το παιχνίδι μαθαίνουν τον σεβασμό στους κανόνες, τη συνεργασία, την ήττα και τη νίκη.
Κάθε φορά όμως που η τηλεκπαίδευση τίθεται σε ισχύ, όλα τα παραπάνω ακυρώνονται. Τα παιδιά αποσυντονίζονται. Η αλληλεπίδραση σχεδόν μηδενίζεται και στη θέση της μπαίνει η απαίτηση να παραμείνουν ακίνητα, καρφωμένα σε μια καρέκλα, μπροστά σε μια άψυχη οθόνη. Και όλα αυτά με το επιχείρημα ότι δεν πρέπει να χαθούν μαθήματα.
Στην πράξη όμως, αυτό έχει αποδειχθεί ότι δε λειτουργεί. Και είναι απολύτως λογικό! Πώς μπορεί να αντικατασταθεί η φυσική επικοινωνία, ο τόνος της φωνής που συνδυάζεται με το βλέμμα, οι κινήσεις του σώματος, η άμεση αντίδραση του εκπαιδευτικού όταν διακρίνει απορία, κόπωση ή ανησυχία στο πρόσωπο ενός παιδιού;
Οι εκπαιδευτικοί, όσο κι αν προσπαθούν να σταθούν στο ύψος των περιστάσεων, καλούνται να λειτουργήσουν μέσα σε συνθήκες που ακυρώνουν τον παιδαγωγικό τους ρόλο. Δεν είναι ρομπότ που μεταδίδουν πληροφορίες για αποστήθιση. Ήδη, τα σχολικά βιβλία συχνά μοιάζουν αποκομμένα από μια τάξη με ζωντάνια και από τις πραγματικές ανάγκες των μαθητών. Η τηλεκπαίδευση έρχεται να προσθέσει ένα ακόμη φίλτρο απόστασης. Ο εκπαιδευτικός μιλάει σε μια οθόνη, χωρίς βλέμματα, χωρίς ανάδραση, αντικρίζοντας μόνο κουτάκια με ονόματα και μικρόφωνα που ανοιγοκλείνουν.
Άλλωστε, όταν ο καιρός χαλάει και το σχολείο δεν μπορεί να λειτουργήσει κανονικά, ένα απρόβλεπτο διάλειμμα από τη ρουτίνα, μπορεί να έχει θετική επίδραση. Χρόνος για παιχνίδι με φίλους, για ξεκούραση και αποφόρτιση. Αυτό το σύντομο και έκτακτο διάλειμμα, συχνά λειτουργεί αναζωογονητικά και επιτρέπει την επιστροφή στη μαθησιακή διαδικασία με περισσότερη όρεξη, συγκέντρωση και ενέργεια.
Τόσο οι μαθητές όσο και οι εκπαιδευτικοί έχουν ανάγκη κάποιες φορές από αυτό το απρόβλεπτο διάλειμμα ανασύνταξης, όχι ως κανόνα, αλλά ως εξαίρεση. Ως μια ανθρώπινη ανάσα μέσα σε ένα απαιτητικό καθημερινό πρόγραμμα.
Πώς θα έπρεπε να είναι λοιπόν το ιδανικό σχολείο; Ποιο είναι το κατάλληλο μοντέλο εκπαίδευσης που να αντιμετωπίζει την παιδεία ως τον πιο κρίσιμο και νευραλγικό τομέα της κοινωνίας;
Η παιδεία θα έπρεπε να αντιμετωπίζεται ως καθολική υποχρέωση της Πολιτείας απέναντι στα παιδιά και στο μέλλον της κοινωνίας και όχι ως διαχειριστικό κόστος ή τεχνικό πρόβλημα προς προσωρινή επίλυση.
Να είναι προσανατολισμένη στο ισόρροπο και αρμονικό κτίσιμο του πνεύματος, του σώματος και της ψυχής. Η Πολιτεία να αναλαμβάνει ακέραια την ευθύνη να δημιουργήσει τις συνθήκες, ώστε τα παιδιά να μορφώνονται ολόπλευρα και ουσιαστικά, χωρίς εκπτώσεις, χωρίς πρόχειρες λύσεις, χωρίς μεταφορά του βάρους στις οικογένειες ή στους εκπαιδευτικούς.
Τα σχολεία σε αυτό το πρότυπο δεν είναι απλώς κτίρια διδασκαλίας, αλλά εκκολαπτήρια νέων υπεύθυνων και ικανών πολιτών. Χώροι όπου διαμορφώνονται άνθρωποι με κριτική σκέψη, σωματική υγεία, ψυχική ισορροπία και αίσθηση ευθύνης απέναντι στην κοινωνία. Παιδιά που μεγαλώνουν μαθαίνοντας να στέκονται άξια και με πλήρη αυτογνωσία, ώστε να μπορούν αύριο να αναλάβουν ενεργό ρόλο στην Πολιτεία.
Για να επιτευχθεί αυτό, δεν μπορεί να υπάρχει οικονομικός περιορισμός στις υποδομές. Το σχολείο οφείλει να διαθέτει σύγχρονη υλικοτεχνική βάση, αίθουσες ασφαλείς, λειτουργικές και εμπνευσμένες. Να περιλαμβάνει χώρους πολιτισμού, άθλησης και δημιουργίας. Υποδομές τόσο ποιοτικές, όσο και σύγχρονες, ώστε το σχολείο να μη θεωρείται ένας αδύναμος κρίκος κάτω από αντίξοες συνθήκες, αλλά σημείο αναφοράς και ασφάλειας. Ένας χώρος που σε περιόδους κακοκαιρίας, ακραίων φαινομένων ή γενικότερης αναστάτωσης, να λειτουργεί ως καταφύγιο για την εκπαιδευτική κοινότητα και όχι ως λόγος διακοπής της εκπαιδευτικής διαδικασίας.
Παράλληλα, η σωματική αγωγή και ο αθλητισμός οφείλουν να αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της παιδείας, με πλήρεις υποδομές για ατομικά και ομαδικά αθλήματα, ενισχύοντας τη σωματική υγεία, την πειθαρχία και τη συλλογικότητα.
Ένα τέτοιο σχολείο δε χρειάζεται να καταφεύγει διαρκώς σε οθόνες και πλατφόρμες για να καλύψει τις αδυναμίες του. Είναι ζωντανό, ασφαλές, ανθρώπινο και δημιουργικό. Είναι χώρος συνάντησης, σχέσης και εμπειρίας.
Όλες οι παραπάνω σκέψεις, αντλούν έμπνευση από τις προγραμματικές θέσεις της Ελλήνων Συνέλευσις και ανοίγουν έναν διάλογο για το πώς θα μπορούσε σήμερα η Παιδεία να επανατοποθετηθεί στο κέντρο της κοινωνίας, όπως της αρμόζει.
Ίσως τελικά το ερώτημα δεν είναι αν μπορούμε να κάνουμε μάθημα από απόσταση, αλλά αν έχουμε τη βούληση να δημιουργήσουμε σχολεία που, κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες, να μη χρειάζονται υποκατάστατα!